Czy wiesz, jak działają twoje nerki?

Pod względem budowy fizycznej, nerki to dwa symetryczne narządy, których kształt silnie przywodzi na myśl powiększone nasiona fasoli. Zlokalizowane są w tylnej części jamy brzusznej, po obu stronach kręgosłupa i ukryte nieco poniżej linii żeber. Przed uszkodzeniami mechanicznymi chroni je warstwa tkanki tłuszczowej oraz mocna, włóknista powięź, która niczym naturalny pancerz spina cały narząd.

Przeciętna masa pojedynczej nerki jest zaskakująco mała i waha się zaledwie w przedziale od 115 do 170 gramów. Mimo tych skromnych gabarytów, to jak działają nerki na co dzień, przyprawia o zawrót głowy. Każdego dnia narządy te przepompowują przez siebie około 1500 litrów krwi. Spośród tej ogromnej puli, mniej więcej 180 litrów poddawanych jest niezwykle wnikliwemu oczyszczaniu. Co ciekawe, natura obdarzyła człowieka olbrzymim marginesem bezpieczeństwa – do zdrowego, codziennego funkcjonowania w zupełności wystarczyłaby nam zaledwie jedna sprawna nerka.

Zastanawiające jest, w jaki sposób tak niewielka struktura potrafi realizować tak skomplikowane procesy. Odpowiedź kryje się w anatomii mikroskopowej. Wewnętrzne obszary nerki – jej kora oraz rdzeń – skrywają łącznie od miliona do nawet półtora miliona maleńkich jednostek operacyjnych, nazywanych nefronami.

Każdy pojedynczy nefron to biologiczne arcydzieło. Zbudowany jest z kłębuszka nerkowego, czyli bardzo gęstej sieci cieniutkich naczynek krwionośnych, a także bezpośrednio połączonego z nim systemu poskręcanych kanalików. To właśnie we wnętrzu tego miniaturowego labiryntu na okrągło zapadają decyzje o tym, co nasz organizm musi zatrzymać, a czego powinien natychmiast się pozbyć.

Wytwarzanie moczu to nie jest zwykłe, mechaniczne „odcedzanie” osocza. Aby zrozumieć, jak działają nerki jako system filtrujący, musimy przyjrzeć się wysoce precyzyjnemu procesowi chemicznemu, który przebiega w trzech ściśle powiązanych etapach.

1. Wstępne tłoczenie (filtracja) – krew napędzana wysokim ciśnieniem wpływa do kłębuszka nerkowego. Siła ta wypycha wodę i drobniejsze substancje przez cienkie ścianki naczyń. W ten sposób każdego dnia powstaje aż 180 litrów rzadkiego płynu, zwanego moczem pierwotnym.
2. Odzyskiwanie zasobów (resorpcja) – ludzkie ciało nie znosi marnotrawstwa. Ten wstępny mocz jest niezwykle bogaty w cenne dla zdrowia aminokwasy, glukozę, elektrolity oraz ogromne ilości wody. Podczas wędrówki przez kanaliki nerkowe, te wartościowe cegiełki są aktywnie przechwytywane i zawracane do krwiobiegu. Brak tego mechanizmu doprowadziłby do błyskawicznego, śmiertelnego odwodnienia.
3. Wyrzucanie balastu (sekrecja) – w końcowej fazie organizm dodatkowo "wpycha" bezpośrednio do kanalików te trucizny i odpady, których nie udało się wychwycić podczas pierwszego etapu. Ostatecznym rezultatem tej misternej pracy jest wytworzenie zaledwie od 1,5 do 2 litrów docelowego moczu na dobę.

Funkcjonowanie naszych naturalnych filtrów charakteryzuje się perfekcyjną wybiórczością. Ich nadrzędnym zadaniem jest usuwanie mocznika oraz kwasu moczowego – substancji będących odpadami przemiany materii, których nagromadzenie poważnie uszkadzałoby układ nerwowy. Narządy te wyprowadzają z ustroju także kreatyninę (efekt uboczny pracy mięśni) oraz pozostałości po lekach, chociażby tych przeciwbólowych. Równolegle pełnią funkcję surowego zarządcy gospodarką wodną, ustalając poziom zagęszczenia moczu i ratując nas przed groźnymi obrzękami lub wysuszeniem tkanek.

Rola układu wydalniczego na samym oczyszczaniu absolutnie się nie kończy. Nerki to również prężnie działające gruczoły, wytwarzające hormony, które bezpośrednio rzutują na kondycję całego ciała.

• Siła dla szkieletu – dopiero po dotarciu do komórek nerkowych witamina D3 nabiera swojej ostatecznej, biologicznie czynnej formy (kalcytriolu). Bez tego procesu nasze jelita nie potrafiłyby wchłaniać wapnia wzmacniającego kości.
• Zarządzanie ciśnieniem – w momencie odnotowania niebezpiecznego spadku ciśnienia, nerki natychmiast uwalniają reninę. Ten wyjątkowy enzym uruchamia kaskadę reakcji, która kurczy naczynia krwionośne i podnosi ciśnienie do optymalnych wartości.
• Pobudzanie szpiku – wydzielana tutaj erytropoetyna (EPO) działa jak chemiczny posłaniec, który daje szpikowi kostnemu sygnał do intensywnej produkcji nowych, czerwonych krwinek, chroniąc nas przed anemią.

Niestety, specyfiką nerek jest to, że potrafią pracować – a zarazem ulegać zniszczeniu – w całkowitej ciszy. Milczący przebieg chorób układu wydalniczego oznacza, że brak objawów bólowych potrafi utrzymywać się nawet wtedy, gdy nerki utracą ponad połowę swojej pierwotnej wydolności. Dlatego to my musimy wykazać się odpowiednią zapobiegliwością.

Chcąc wspierać układ wydalniczy, powinniśmy wyrobić sobie nawyk picia odpowiedniej ilości wody (od 1,5 do 2 litrów na dobę, a za zgodą lekarza nawet nieco więcej). Odpowiednie nawodnienie nie tylko obniża wysiłek związany z filtracją, ale również dostarcza niezbędnych elektrolitów. Niezwykle ważne jest drastyczne zredukowanie spożycia soli. Jej nadmiar wywołuje uogólnione nadciśnienie tętnicze, które z biegiem lat bezpowrotnie niszczy mikroskopijne nefrony. Z równie dużą ostrożnością należy podchodzić do ogólnodostępnych pigułek przeciwbólowych – ich nadużywanie to jeden z głównych, cichych wrogów nerek.

Ochrona nerek to także dbałość o codzienny styl życia: regularny ruch, utrzymywanie prawidłowej wagi, rzucenie palenia tytoniu oraz sumienna kontrola poziomu cukru we krwi (cukrzyca to globalnie najczęstsza przyczyna niewydolności tego narządu).

Fundamentem odpowiedzialnej profilaktyki pozostaje jednak diagnostyka. Proste ogólne badanie moczu oraz weryfikacja poziomu kreatyniny z oszacowaniem współczynnika GFR we krwi, wykonywane profilaktycznie raz w roku, to łatwo dostępne, nieskomplikowane procedury. Wiedząc, jak działają nerki i z jak wielkim obciążeniem mierzą się każdego dnia, łatwiej docenić wagę tych badań. Zrób ten mały krok dla swojego zdrowia, a nerki będą wiernie służyć Ci przez dziesiątki lat!

Przeczytaj: czym jest nietrzymanie moczu.