Jak powstaje mocz i co w nim jest

To jak powstaje mocz w pierwszej fazie całego procesu przypomina działanie sita, przez które przechodzą tylko drobne elementy, a te większe nie. Na tym polega tak zwana filtracja kłębuszkowa.

Krew wpływa do specjalnego splotu naczyń krwionośnych (kłębuszka nerkowego), gdzie pod wpływem ciśnienia wyciska się z niej wodę i drobne cząsteczki: sól, glukozę, mocznik, kreatyniny oraz dziesiątki innych substancji. Wszystko to zbiera się w torebce Bowmana, tworząc mocz pierwotny. Każdej doby nerki filtrują w ten sposób 180 litrów moczu pierwotnego.

We krwi pozostają tylko duże cząsteczki – białka, czerwone krwinki, płytki krwi. Są one za duże, aby przejść przez tego rodzaju filtr. Jeśli więc na przykład badanie moczu wykrywa u kogoś obecność białka, wiadomo już, że filtrowanie kłębuszkowe nie działa prawidłowo.

Przefiltrowane 180 litrów nie trafia oczywiście do toalety. To byłoby marnotrawstwo. Mocz pierwotny trafia w drugim etapie produkcji moczu do długiego, krętego kanalika nerkowego – i tu zaczyna się prawdziwy odzysk tego, co jeszcze może się naszemu organizmowi przydać.

W pierwszej kolejności „do gry” wraca glukoza – cały jej zapas. Następnie aminokwasy, witaminy, a przede wszystkim woda – ogromne jej ilości powracają do krwi. Razem z wodą wędrują też z powrotem do obiegu sole mineralne, sód, potas, wapń. Ten etap to reabsorpcja, czyli wchłanianie zwrotne. Dzięki niemu ze 180 litrów moczu pierwotnego robi się na końcu zaledwie półtora litra moczu właściwego.

Tutaj warto przytoczyć pewną ciekawostkę. Gdy ktoś jest diabetykiem i poziom glukozy we krwi jest u niego zbyt wysoki, wspomniane kanaliki nerkowe nie nadążają z jej odzyskiwaniem. Nadmiar glukozy zostaje wtedy w moczu. Dlatego jedna z historycznych metod diagnozowania cukrzycy polegała na... próbowaniu moczu pacjenta. Słodki smak świadczył o chorobie.

Przed tym, zanim nasz mocz spłynie do pęcherza, nerki robią jeszcze jedno – „dorzucają” do płynu substancje, których chcą się pozbyć. Fachowo określa się to sekrecją kanalikową.

Tą drogą z organizmu wydalane są jony wodorowe (co pomaga regulować pH krwi), nadmiar potasu, niektóre leki, a nawet toksyny. To swoisty finałowy przegląd – wszystko, co jeszcze mogło zostać przeoczone na etapie filtracji, dostaje teraz swój bilet w jedną stronę. Ostateczny mocz zbiera się w miedniczkach nerkowych, spływa przez moczowody do pęcherza moczowego i finalnie opuszcza ciało przez cewkę moczową.

W składzie moczu jest około 95% wody. Reszta to: mocznik (2%) – główny produkt rozpadu białek, elektrolity i sole mineralne (przede wszystkim jony sodu, potasu, chlorkowe, a także fosforany i siarczany), kreatynina (stały produkt uboczny metabolizmu mięśniowego), kwas moczowy oraz barwniki ustrojowe (głównie urobilina i urochrom), które nadają moczowi charakterystyczną, żółtą barwę.

W zdrowym moczu nie ma:

• białka – białkomocz oznacza uszkodzony filtr kłębuszkowy (choroby nerek, nadciśnienie, cukrzyca);
• glukozy – cukromocz wskazuje na cukrzycę lub przeciążenie mechanizmu reabsorpcji;
• czerwonych krwinek – krwiomocz może sygnalizować kamicę nerkową, infekcję, nowotwór lub uraz;
• białych krwinek – leukocyturia to typowy znak infekcji układu moczowego albo zapalenia nerek;
• bakterii – mocz w pęcherzu jest jałowy, obecność bakterii oznacza zakażenie;
• hemoglobiny – pojawia się ona w moczu przy masywnym rozpadzie czerwonych krwinek.

Nie powinno być także w znaczących ilościach:

• ketonów powstających przy głodzeniu, diecie ketogenicznej lub przy niewyrównanej cukrzycy;
• bilirubiny, której obecność sugeruje problemy z wątrobą lub drogami żółciowymi;
• mioglobiny pochodzącej z rozpadających się mięśni (przykładowo po bardzo ciężkim urazie);
• wałeczków – struktur z białek i komórek, które tworzą się w kanalikach przy chorobach nerek.

Badanie moczu to jedno z najtańszych i najstarszych, a jednocześnie wciąż jedno z bardziej wartościowych badań diagnostycznych. Kilka mililitrów płynu potrafi zdradzić lekarzowi choroby nerek, wątroby, cukrzycę, infekcję dróg moczowych czy nawet niektóre nowotwory. Dlatego warto traktować je poważnie, nawet jeśli zlecane jest tylko „przy okazji”. Obecność białka, glukozy czy krwinek to nie przypadkowe wpisy w tabelce, lecz sygnały, że gdzieś w tym precyzyjnym, trójstopniowym procesie powstawania moczu coś poszło nie tak.

Przeczytaj, czym jest inkontynencja.