Jak skutecznie chronić się przed ukąszeniami? Przewodnik po repelentach

Zacznijmy od obalenia pewnego mitu – repelenty nie zabijają owadów. Ich zadaniem nie jest eksterminacja, ale stworzenie wokół nas swego rodzaju „tarczy niewidzialności”.

Owady gryzące, jak przykładowo komary, namierzają swojego żywiciela (czyli nas!) za pomocą wyczulonych narządów zmysłu. Przyciąga je dwutlenek węgla wydychany z płuc, ciepło ciała i składniki potu. Repelenty zawierają substancje chemiczne lub naturalne olejki eteryczne, które zakłócają odbiór tych „sygnałów”. W efekcie dla komara (lub innego intruza jego pokroju) stajemy się niewidoczni albo po prostu... niesmaczni.

Zaopatrując się w preparaty ochronne, nie patrzmy tylko na kolor opakowania. Najważniejszy jest skład podany na etykiecie. Dominujące obecnie w tego typu środkach substancje aktywne to: DEET, Ikarydyna, IR3535 oraz Citriodol.

To absolutny standard i król wydajności stworzony już ponad 70 lat temu na potrzeby amerykańskiej armii.

• Zalety: najwyższa i najbardziej długotrwała skuteczność; działa na komary (w tym egzotyczne), kleszcze oraz meszki.
• Wady: ma specyficzny, drażniący zapach, może rozpuszczać tworzywa sztuczne (trzeba uważać na zegarki, okulary czy syntetyczną odzież), w dużych stężeniach bywa toksyczny.
• Przeznaczenie: dla dorosłych, do gęstego lasu, na ryby, do miejsc bagiennych, na wyjazdy do strefy tropikalnej (ochrona przed malarią i dengą).

Ten środek jest nowocześniejszym, bezpieczniejszym bratem DEET rekomendowanym przez Światową Organizację Zdrowia (WHO).

• Zalety: nie ma zapachu, nie klei się i – co ważne – nie niszczy plastiku ani syntetycznych ubrań, doskonale chroni przed kleszczami i komarami.
• Wady: w niskich stężeniach działa nieco krócej niż wysokie stężenia DEET.
• Przeznaczenie: idealny wybór na co dzień, do miasta, dla sportowców oraz dzieci powyżej 2. roku życia.

To substancja syntetyczna o strukturze wzorowanej na naturalnym aminokwasie (beta-alaninie).

• Zalety: wyjątkowo bezpieczna dla skóry i środowiska, nie podrażnia, nie niszczy materiałów.
• Wady: krótszy czas działania (wymaga częstszej aplikacji).
• Przeznaczenie: kobiety w ciąży, dzieci (już nawet od 1. roku życia), osoby ze skłonnością do alergii.

Jest to jedyna substancja pochodzenia naturalnego o skuteczności porównywalnej z syntetykami.

• Zalety: naturalne pochodzenie, ładny zapach, wysoka skuteczność przeciwko komarom i kleszczom.
• Wady: może uczulać osoby z wrażliwą skórą.
• Przeznaczenie: fani naturalnej pielęgnacji i ekologii, dzieci powyżej 3. roku życia.

Skóra dziecka jest znacznie cieńsza i bardziej przepuszczalna niż skóra dorosłego, dlatego wyboru repelentu dla malucha nie wolno zostawiać przypadkowi.

• Niemowlęta do 6. miesiąca życia – nie stosujemy żadnych chemikaliów na skórę. Stawiamy na ochronę mechaniczną: moskitiery na wózek, długie rękawy i nogawki z przewiewnych materiałów.
• Dzieci od 1. do 2. roku życia – wybieramy preparaty oparte na IR3535 w niskich stężeniach lub repelenty naturalne, czyli delikatne olejki eteryczne (na przykład lawendowy, citronella) aplikowane wyłącznie na ubranko.
• Dzieci w wieku powyżej 2-3 lat – bezpiecznie możemy sięgać w tym przypadku po Ikarydynę (w stężeniu do 10-20%) lub Citriodiol.
• Dzieci starsze – preparaty z niskim stężeniem DEET (powiedzmy do 10%) można stosować u kilkulatków, ale z wielką ostrożnością, maksymalnie raz dziennie (wyższe stężenia dopiero u nastolatków). Lepiej sięgać jednak po bezpieczniejszą ikarydynę.

Kupując środek przeciw owadom w aptece lub drogerii, warto wiedzieć, na co zwrócić uwagę i co oznaczają poszczególne informacje umieszczane na etykietach.

• Stężenie (wyrażone w %) – to najważniejszy parametr! Stężenie nie oznacza mocy działania, a czas jego trwania. 10% DEET chroni przez około 2-3 godziny, a 30% DEET przez 6-8 godzin. Uwaga: stężenia DEET powyżej 50% nie zwiększają już skuteczności, głównie potęgują ryzyko toksyczności!
• Numer pozwolenia na obrót produktem biobójczym – skuteczny i bezpieczny repelent to środek biobójczy. Na etykiecie powinien znajdować się wpis: „Pozwolenie nr XYZ/YY/PB”. To dowód, że produkt przeszedł badania skuteczności i jest bezpieczny.
• Piktogramy zagrożeń: wykrzyknik oznacza, że produkt może drażnić oczy lub skórę, płomień wskazuje, że produkt jest łatwopalny (uwaga przy grillu i ognisku!), ryba i drzewo informują o tym, że dany produkt jest szkodliwy dla środowiska wodnego (nie spłukuj się go więc na przykład w jeziorze).

No cóż... Na zwykły spacer po miejskim parku wystarcza zwykle preparat z IR3535 lub nisko stężona Ikarydyna (10%). Tutaj nie potrzeba „mocniejszej broni”, ale już na przykład na grzybobranie – tak, bo wycieczka do lasu to raczej pewne spotkanie z komarami i kleszczami. Trzeba zatem postawić na Ikarydynę 20% lub DEET 20-30%. Nieco „większy kaliber” (DEET 30-50%) dobrze sprawdza się na wyjazdach pod namiot, nad jezioro, na ryby. Jest to też absolutny must have podczas egzotycznych wakacji (w Afryce, Azji, Ameryce Południowej) ze względu na ryzyko chorób tropikalnych przenoszonych przez komary (zika, denga, malaria).

Nawet najlepszy preparat nie zadziała, jeśli użyjemy go w niewłaściwy sposób. Oto 5 zasad prawidłowego stosowania repelentów.

1. Krem z filtrem SPF czy repelent? Najpierw nakładamy krem z filtrem UVA/UVB, odczekujemy około 15-20 minut, aż się wchłonie, a dopiero potem aplikujemy repelent.
2. Nie przesadzajmy z ilością. Więcej wcale nie zawsze znaczy lepiej. W tym przypadku wystarczy cienka, równomierna warstwa preparatu.
3. Nie pryskajmy bezpośrednio na twarz. Zawsze rozpyla się repelent na dłonie i dopiero wtedy delikatnie wklepuje go ewentualnie w twarz, omijając oczywiście oczy i usta.
4. Zmywajmy repelent po powrocie do domu. Skórę należy oczyścić ciepłą wodą z delikatnym środkiem myjącym.
5. Pamiętajmy, że ubranie też chroni. W lesie najlepszą ochroną bywa jasna odzież z długim rękawem – kleszcze są na niej doskonale widoczne. Jesteśmy w stanie pozbyć się ich, zanim dotrą do celu!

Nawet najlepiej dobrany repelent nie daje stuprocentowej gwarancji – czasem komar czy meszka i tak zdążą nas dopaść. Swędzącego bąbla najlepiej nie drapać, bo uszkodzona naskórkowa bariera to prosta droga do podrażnienia, a nawet zakażenia. Jeśli miejsce ukąszenia znajduje się tam, gdzie łatwo je otrzeć (na przykład pod paskiem plecaka czy skarpetką) albo dotyczy delikatnej skóry dziecka, warto zabezpieczyć je jałowym opatrunkiem , który osłoni skórę przed dalszym drażnieniem i zabrudzeniem, a jednocześnie pozwoli jej swobodnie „oddychać”. To samo dotyczy miejsca po usunięciu kleszcza – małą rankę po nakłuciu warto na kilka godzin zabezpieczyć, żeby nie została przypadkowo zainfekowana.

Słonecznego i spokojnego sezonu – bez swędzących bąbli!

Zobacz też:

• ugryzienia owadów – co zrobić, aby złagodzić objawy,
• pogryzienie przez meszki – objawy, leczenie, profilaktyka,
• ukąszenie i rana po kleszczu – objawy, zagrożenia i pierwsza pomoc.