Zespół jelita drażliwego – gdy stres uderza w brzuch

Zespół jelita drażliwego to przewlekła choroba przewodu pokarmowego charakteryzująca się zaburzeniem interakcji na linii mózg – jelita. Oznacza to, że ściana jelit, choć anatomicznie zdrowa, działa w sposób nieprawidłowy – kurczy się zbyt gwałtownie lub zbyt wolno, a układ nerwowy jelit odbiera zwykłe bodźce (na przykład przesuwanie się gazów czy treści pokarmowej) jako sygnały bólowe.

Podstawą do rozpoznania IBS jest nawracający ból brzucha, który występował średnio przez co najmniej 1 dzień w tygodniu przez ostatnie 3 miesiące (przy czym początek objawów musiał nastąpić minimum 6 miesięcy przed postawieniem diagnozy) i wiąże się z dolegliwościami odczuwanymi przy wypróżnianiu, zmianą częstotliwości oddawania stolca i/lub zmianą jego konsystencji (wyglądu).

Wyróżnia się kilka typów schorzenia (w zależności od tego, jak objawia się drażliwość jelit):

• IBS z zaparciami – dominują zbite stolce, trudności w wypróżnianiu i uczucie niepełnego wypróżnienia;
• IBS z biegunką – powszechne są nagłe parcia na stolec oraz wodniste, luźne stolce;
• IBS postać mieszana – dni z biegunką przeplatają się z okresami uciążliwych zaparć;
• IBS niezdefiniowany – objawy spełniają kryteria IBS, ale nie da się ich jednoznacznie przypisać do pozostałych podtypów.

Oprócz głównego symptomu, jakim jest ból brzucha (często o charakterze skurczowym, kłującym lub rozpartym), pacjenci zmagający się z nadwrażliwym jelitem zgłaszają szereg innych uciążliwości. Najczęstsze objawy towarzyszące to:

• wzdęcia i powiększenie obwodu brzucha (szczególnie nasilające się w ciągu dnia i po posiłkach),
• uczucie przelewania i bulgotania w brzuchu,
• wrażenie niepełnego wypróżnienia (potrzeba wizyty w WC pojawia się krótko po oddaniu stolca),
• obecność śluzu w stolcu,
• objawy pozajelitowe (przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, częstomocz, zaburzenia snu).

Objawy alarmowe

Zespół jelita drażliwego jest chorobą łagodną (nie prowadzi do raka ani swoistych zapaleń jelit). Jednak zanim lekarz postawi diagnozę IBS, musi wykluczyć inne, poważniejsze schorzenia.

Zgłoś się pilnie do specjalisty, jeśli zaobserwujesz: niezamierzoną utratę masy ciała, krew w stolcu lub krwawienie z odbytu, gorączkę bez wyraźnej przyczyny, objawy budzące cię w nocy (przykładowo ból lub biegunka wybudzająca ze snu).

Zespół jelita drażliwego nie zagraża, co prawda, bezpośrednio życiu, ale ma olbrzymi wpływ na jego jakość. Ciągły lęk przed tym, czy w pobliżu będzie toaleta, ból brzucha przed ważnym spotkaniem czy obawa przed zjedzeniem czegokolwiek na mieście mogą prowadzić do wycofania społecznego, stanów lękowych i depresji. Tak powstaje błędne koło – stres nasila objawy z jelit, a objawy z jelit nasilają stres.

Etiologia zespołu jelita drażliwego jest złożona i wieloczynnikowa. Medycyna opisuje IBS jako model biopsychospołeczny. Do najważniejszych przyczyn należą:

• nieprawidłowości na osi mózgowo-jelitowej (nieprawidłowe przewodzenie sygnałów między układem pokarmowym a centralnym układem nerwowym),
• nadwrażliwość trzewna (próg bólowy w jelitach osób z IBS jest obniżony; standardowe rozciąganie jelit przez gazy czy pokarm, które u zdrowej osoby jest niezauważalne, u pacjenta z IBS wywołuje silny ból),
• zaburzenie flory jelitowej (brak równowagi jakościowej i ilościowej bakterii zamieszkujących przewód pokarmowy),
• przebyte infekcje jelitowe (u części pacjentów zespół jelita drażliwego rozwija się po przebyciu ostrego zatrucia pokarmowego),
• czynniki psychologiczne (przewlekły stres, traumatyczne doświadczenia życiowe, zaburzenia lękowe i depresja wywierają bezpośredni wpływ na motorykę jelit),
• „przesączalność jelit” (prowadząca do mikrostanu zapalnego w błonie śluzowej).

Na zespół jelita drażliwego może tak naprawdę zachorować każdy, jednak statystyki medyczne jednoznacznie wskazują grupy podwyższonego ryzyka. Są to przede wszystkim:

• kobiety (chorują 2-krotnie częściej niż mężczyźni, co wiąże się między innymi z wpływem hormonów płciowych),
• ludzie młodzi (najwięcej zachorowań diagnozuje się przed 50. rokiem życia, często w grupie 20-40 lat),
• osoby w przewlekłym stresie (przedstawiciele stresujących zawodów, studenci, osoby po przeżytych traumach),
• pacjenci z obciążeniem rodzinnym (występowanie IBS u najbliższych krewnych zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania),
• chorzy po ciężkim zapaleniu żołądka i jelit.

Leczenie IBS wymaga cierpliwości i indywidualnego podejścia. Nie istnieje jedna „cudowna pigułka”, która wyleczy chorobę raz na zawsze. Celem terapii jest łagodzenie objawów i przywrócenie komfortu życia.

Leki dobiera lekarz w zależności od wiodącej postaci choroby. Mogą to być: leki rozkurczowe, które zmniejszają bolesne skurcze jelit, probiotyki pomagające odbudować mikrobiotę i złagodzić wzdęcia, antybiotyki dojelitowe, a także leki objawowe stosowane przy biegunce lub zaparciach, czy wreszcie lekarstwa modyfikujące oś mózgowo-jelitową, które regulują odczuwanie bólu trzewnego.

Ponieważ mózg i jelita ściśle współpracują, doskonałe rezultaty przynosi terapia poznawczo-behawioralna oraz hipnoterapia ukierunkowana na jelita. Pomagają one wygasić nadmierną reaktywność układu nerwowego na bodźce płynące z przewodu pokarmowego.

Modyfikacja stylu życia i odżywiania stanowi absolutny fundament radzenia sobie z IBS.

Powyższe zestawienie produktów odpowiada w dużej mierze założeniom diety low-FODMAP – złotemu standardowi dietetycznemu w przypadku IBS. Nie jest to jednak dieta, którą stosuje się bezterminowo. Składa się ona z trzech etapów: fazy eliminacji (trwającej zwykle 4 do 8 tygodni), w której ogranicza się produkty bogate w fermentujące oligo-, di- i monosacharydy oraz poliole (czyli między innymi te produkty wymienione w kolumnie „co ograniczać”), fazy reintrodukcji, podczas której pojedyncze grupy produktów wprowadza się z powrotem do swojego menu, obserwując reakcję organizmu, oraz fazy personalizacji, w której ustala się swoją indywidualną, możliwie najszerszą dietę docelową. Długotrwałe, bezrefleksyjne eliminowanie całych grup produktów – takich jak nabiał, pszenica czy niektóre warzywa i owoce – bez fazy powrotnej może prowadzić do niedoborów pokarmowych, zubożenia mikrobioty jelitowej i niepotrzebnego zawężania jadłospisu, szczególnie że nie każdy produkt z kolumny „co ograniczać” musi wywoływać dolegliwości u każdego pacjenta. Z tego względu wdrażanie takiej diety najlepiej przeprowadzać pod okiem dietetyka, a tabelę traktować jako punkt wyjścia do obserwacji własnego organizmu, a nie sztywną listę produktów zakazanych na stałe.

Warto wdrożyć też w życie nawyki wspierające pracę jelit. To między innymi dbanie o regularność posiłków, dokładne przeżuwanie każdego kęsa, dostarczanie organizmowi błonnika (jeśli choroba przebiega z zaparciami) i właściwe nawodnienie (2 litry wody na dobę). Jelitom dobrze robi ruch, więc wskazana jest aktywność fizyczna (codzienne spacery, joga, pływanie), która stymuluje prawidłową perystaltykę i redukuje poziom stresu. Gdy brzuch już boli, można poratować się naparem z rumianku lub melisy oraz zrobić sobie ciepły okład rozluźniający mięśnie gładkie jelit w trakcie ataku bólu.

IBS jest schorzeniem przewlekłym o charakterze falowym – okresy zaostrzeń przeplatają się z okresami remisji. Choć nie ma jednego leku całkowicie eliminującego predyspozycję do IBS, odpowiednio dobrana dieta, styl życia i leczenie pozwalają na wielomiesięczne, a nawet wieloletnie bezobjawowe funkcjonowanie.

Nie ma jednego „testu na IBS”. Diagnozę stawia lekarz na podstawie objawów oraz wykluczenia innych chorób. Zazwyczaj wykonuje się: morfologię krwi, badanie ogólne moczu, badanie stolca, testy w kierunku celiakii oraz u osób z grup ryzyka lub z objawami alarmowymi – kolonoskopię.

Nie. Zespół jelita drażliwego jest zaburzeniem czynnościowym, a nie organicznym. Oznacza to, że nie powoduje ono uszkodzenia tkanek, nie prowadzi do powstawania polipów ani nie zwiększa ryzyka rozwoju nowotworów jelita grubego.

Tak. Kofeina stymuluje motorykę jelit i może wywoływać nagłe biegunki oraz skurcze. Alkohol natomiast drażni błonę śluzową jelit i zmienia przepuszczalność bariery jelitowej. Osoba zmagająca się z IBS powinna znacząco ograniczyć oba te czynniki.

Nie ma takiej konieczności u każdego pacjenta. IBS to nie to samo co celiakia czy alergia pokarmowa, jednak rzeczywiście laktoza oraz niektóre węglowodany zawarte w zbożach glutenowych u wielu osób z nadwrażliwym jelitem wywołują silne wzdęcia czy biegunki.

W takiej sytuacji najlepiej sprawdza się krem ochronny z tlenkiem cynku . Preparat tworzy na uszkodzonym naskórku warstwę barierową, która natychmiast łagodzi pieczenie, przyspiesza regenerację i chroni skórę przed drażniącym działaniem kolejnych wypróżnień.

Źródła:

• https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/jelitogrube/80662,zespol-jelita-drazliwego-jelito-drazliwe-ibs-objawy-dieta-leczenie
• https://pacjent.gov.pl/low-fodmap-dieta-w-jelicie-nadwrazliwym